Japie Gouws

Ooreenkomste tussen sake en kultuur

Die ATKV het in 1930 ontstaan as ’n debatvereniging. Dié stigtersgroep het uit spoorwegwerkers bestaan wat ten doel gehad het om die Afrikaanse taal en kultuur te bevorder. Wat hierdie groep van ander soortgelyke organisasies onderskei, is die aankoop van ’n plaas naby Hartenbos in 1936. Hierdie plaas is ontwikkel in ’n vakansie-oord.As deel van die ATKV se sakebelange, besit die organisasie vandag onder meer sewe ontwikkelde vakansie-oorde en twee aftree-behuisingsprojekte. Lidmaatskap van die ATKV is in die laat 80’s oopgestel. Die organisasie word as ’n maatskappy op gesonde sakebeginsels bestuur.

Japie Gouws, besturende direkteur: ATKV is ’n geoktrooieerde rekenmeester met jare se ervaring as die finansiële hoof by van die land se grootste landboubesighede. Hy is ook die eienaar van ’n ketting skryfbehoeftewinkels in die Suid-Kaap.

Dit is opvallend dat dit juis hierdie sterk finansiële agtergrond, tesame met ’n natuurlike liefde vir kultuur is wat van Japie die ideale persoon maak om só ’n unieke model te bestuur. Hy beklemtoon dat sake en kultuur twee aparte fokuspunte het, maar dat daar ook ooreenkomste is.

“Ons probeer goeie sakebeginsels by kultuur toepas sodat jy ’n volhoubare maatskappy volgens besigheidsbeginsels daarstel.�  Hierdie samewerking kan as “goeie kruisbestuiwing� voordele vir altwee afdelings inhou.

Een van die fokuspunte van die ATKV is onderwys. Japie sê dit is alle Suid-Afrikaners se verantwoordelikheid om nie net op die paar duisend goeie skole te fokus nie, maar op die meer as 20 000 swakker skole.  Die ATKV glo “onderwys is ook my verantwoordelikheid�.

Na aanleiding van Japie se ervaring in die landbousektor wou Theo graag sy mening hoor oor die landbou. Dit is Japie se indruk dat boere en die landbou as geheel uitstekend daarin slaag om aan te pas.

“Suid-Afrikaanse boere is van die beste landbouers in die wêreld�. Hy meen indringende debat is nodig om landboukwessies aan te spreek, maar ook dat die landbou se groot potensiaal ontgin moét word vir ’n rooskleurige toekoms vir die sektor.

Dit is opvallend dat Japie en die ATKV hard werk vir ’n beter Suid-Afrika vir almal. Regdeur die onderhoud kry ek die gevoel dat kultuur hier beskou word as ’n samebindende instrument op die pad na ’n beter Suid-Afrika en nie as ’n verdelende wig ingehammer word nie.

Miskien het die ouens in 1930 nie besef hoé versiende die konsep is om ’n volhoubare sakemodel te bou ter ondersteuning van kultuurdoelwitte nie, maar hulle het verseker vir Suid-Afrika ’n besondere nasionale bate nagelaat.

Hendrik Marais

Van pynappels tot skroewe en boute

Hendrik Marais is wat ’n mens ’n reeks-entrepreneur sou kon noem.Hy het al verskeie ondernemings begin, ander gekoop en uitgebrei – en ook gesien hoe hulle swig onder druk.As skoolkind het hy pynappels verkoop en vandag bedryf hy Eureka, ’n eenstopwinkel vir alle “vasmaakmiddels�, van skroewe tot gom. Eureka het meer as 650 werknemers en 50 afleweringsvoertuie op die pad wat uit ’n kompleks van 30 000 m² meer as 2 000 ysterwarewinkels van onder meer boute, moere, spykers en skroewe voorsien.Marais sien homself nog as ’n smous. Sy “roeping� as verkoopsman is uit nood gebore – dit was die enigste manier om sakgeld te verdien, want hy het baie arm grootgeword. (Maar ’n gebrek aan geld is geen verskoning om nie verder te studeer nie, sê hy, en “dis nie jou ouers se verantwoordelikheid om vir jou studie te betaal nie�.)’n Vraag waarmee entrepreneurs gereeld worstel, is of hulle ’n bestaande onderneming moet koop of self een van niks af moet opbou. Marais het al albei gedoen – verskeie kere – en “geleer uit harde ondervinding�.Barney’s Paints het hy by die stigter, Barney Marks, gekoop en uitgebou tot 11 ysterwarewinkels.

Eureka het hy van niks af opgebou met die kennis wat hy opgedoen het toe hy Barney’s bestuur het.

Marais meen albei maniere het meriete, en as jy die bedryf ken, gaan jy weet waar die geleenthede is.

Sy vertrekpunt is dat klante altyd waarde vir hul geld moet kry. “Ons kan meer geld maak, maar dan gaan die onderneming nie volhoubaar wees nie. Of dit nou goedere of dienste is, jy moet altyd seker maak dat die klante beter daaraan toe is sónder die geld en mét die goed.�

Sy bonus- en winsdeelstruktuur is uniek. Hy grond kwartaalliks bonusse op die winsgewendheid van die hele onderneming. “As daar nie ’n wins is nie, dan deel ons nie.�

Sake is ’n spanpoging, sê hy. “Elkeen in die span moet deel in die sukses as ’n persentasie van sy salaris.� Die uitsondering is verkoopsmense – hulle werk op kommissie omdat hulle dit kan beheer.

Die struktuur moenie gemanipuleer kan word nie, “anders verloor mense vertroue daarin�.

Word entrepreneurs gebore of word dié vaardigheid aangeleer?

“Party mense gaan sukkel; ander het weer ’n vuur om hul eie onderneming te wil hê. Maar almal kan leer om ’n beter entrepreneur te wees.�

Jack van der Merwe

 

Die Gautreinprojek is formeel in 2000 aangekondig met Jack van der Merwe wat van dag een aan die stuur van sake was. Eers was hy deel van sy departement se span en in 2004 word hy die uitvoerende hoof van die Gautrein-bestuursagentskap. In die beplanningsfase het Jack 38 lande besoek om na verskeie soortgelyke projekte te kyk. Hy wou sien wat hy kon leer by ander.

Die destydse minister van finansies, Mnr Trevor Manuel, het daarop aangedring dat Jack twee keer San Francisco toe gaan, omdat hulle publieke vervoerprojek die “bes-gedokumenteerde onsuksesvolle projek� is. Jack wou weet presies wat werk en wat mense anders sou doen as hulle weer kon besluit. Hy was ook deeglik bewus van wat níe gewerk het nie.

Sy raad aan buitelandse besoekers wat deesdae na die Gautrein as suksesverhaal kom kyk, sluit altyd in dat die projek ’n “kundige kliënt met politieke ondersteuning� moet hê. Hierdie kliënt moet bereid wees om nie net lang ure te werk nie, maar ook lank aan te bly. Die rede is dat dit 14 jaar kan neem vandat ’n projek aangekondig is tot die president die lint sny.

In die geval van die Gautrein het die Gauteng regering ’n kabinetkomitee saamgestel wat Jack binne 72 uur bymekaar kon roep om op ’n deurlopende basis besluite te neem. Hy verwys na ’n geval in 2006 toe die destydse premier van Gauteng, Mnr Mbhazima Shilowa, ’n radiostasie geskakel het toe hy meen Jack word deur onregverdige vrae gepeper.

Hy meen groot openbare vervoerstelsels moet deur die staat ondersteun word. Dit is tog ’n diens wat tot voordeel van die gemeenskap strek. Genève het byvoorbeeld 350 000 inwoners, maar daar werk meer as ’n miljoen mense in die stad. Die vervoerstelsel beweeg met 10-minuut tussenposes in die dag en 20-minute in die nag. ’n Goed-uitgewerkte netwerk dek elke kilometer.

Die gevolg is dat, gedurende die dag, jy nooit meer as nege minute wag nie. Verder hoef jy nie meer as 1km na ’n halte te stap nie. Hierdie stelsel word “ ’n derde deur die gebruiker, ’n derde deur die stad en ’n derde deur die regering betaal. Dit werk,� sê Jack.

Hy is trots op die feit dat die Gautrein sonder enige finansiële  skandale en elke jaar met skoon oudits kan spog. Jack stel dit onomwonde dat gesonde finansiële bestuur ’n wilsbesluit is, ’n besluit dat alles reg gáán verloop.

Hy wys sy nuutste vierbladsyverslag van die ouditeurgeneraal met trots. (Die grootste deel van die verslag bestaan uit die dekbrief en die bedanking vir die Gautrein se volle samewerking.)

Oor sy advies aan jong ingenieurs meen Jack dat mens “moet die eerste vyf jaar gaan werk vir ondervinding en nie vir geld nie. Jy moet net genoeg geld kry om te kan oorleef. Dit gaan oor ervaring meer as geld�.

Brian Dames

As jy die uitvoerende hoof van Eskom is, kan jy nie juis probleme onder die tapyt invee nie. As die krag afgaan, weet álmal dit – onmiddellik. En wie kry die skuld? Die baas.
Brian Dames is aan die vooraand van die Wêreldbeker-sokkertoernooi in 2010 aangestel as uitvoerende hoof. Hy het 23 jaar ervaring by Eskom gehad.
Hy het letterlik op ’n Vrydag aan die Universiteit van Wes-Kaapland gegradueer en die Maandag by Eskom se Koeberg-kragstasie begin werk. Hy was Suid-Afrika se eerste swart kernfisikus. Hy kon nie die kantien gebruik nie en mag ook nie saam met die ander jong gegradueerdes geëet het nie – sy werknemernommer het dit so beklemtoon!
Ná ’n draai by Stellenbosch was Dames een van twee Eskom-werkers wat gekies is vir ’n MBA-kursus in die VSA, en sy pad na ’n senior bestuurspos het begin momentum kry.
Dames het in ’n stadium in sy loopbaan aansoek gedoen om ’n laer pos, spesifiek om meer ervaring op te doen. As hy loopbaanadvies gee, beklemtoon hy die beginsel “maak seker wat jy nou doen, jy baie goed doen�.
Terug by 2010: Dames het besef die enigste manier om die Wêreldbeker-sokkertoernooi sonder kragonderbrekings te kon aanbied, is as almal in Eskom eers glo dat hulle dit kan doen. Hy het die land vol gevlieg en elke kragstasie en aanleg besoek met die doelwit om die personeel te oortuig dat hulle die “Eskom-hempie weer met trots en passie kon dra�.
Hy beklemtoon dat “mense inherent nie lui is nie� en gebruik ’n sportanalogie: “Mense is Saterdag opgewonde as hulle hul sportspanne ondersteun, maar dan kom Maandag. Die uitdaging vir leiers in om konteks te skep waar baie energie is!�
Dames het in Maart bedank en is tans ’n nie-uitvoerende direkteur van Nedbank en ’n senior adviseur van McKinsey.